Arabisch Spanje (3)

De Omeyaden en de katholieken

Vanaf het ogenblik dat de Arabieren een groot deel van Spanje veroverd hadden, probeerden ze de bestaande politieke structuur in Spania te vervangen door een nieuwe, tot dan toe in West-Europa onbekende politiek structuur: het Arabische al-Andalus. Alleen een klein gedeelte van het Noorden van Spanje bleef in handen van de visigothische aristocratie en bleef dus buiten de invloedssfeer van al-Andalus.Voor keizer Otto was de emir van Córdoba de enige, echte rex Hispaniae, de koning van Spanje. De legitimiteit van het Arabische al-Andalus werd met andere woorden volkomen geaccepteerd door de vorsten van de verschillende West-Europese landen.Omdat de Omeyaden er echter niet in slaagden de veschillende katholieke koninkrijken in Spanje te annexeren, kregen deze koninkrijken geleidelijk aan vanaf de 11de eeuw echter ook een zekere legitimiteit.Vanaf de 11de eeuw begint al-Andalus als politieke entiteit geleidelijk aan belang te verliezen om in de 15de eeuw uiteindelijk op te houden te bestaan.
De vorsten van de katholieke koninkrijken in het Noorden van Spanje beschouwden het Arabische al-Andalus steeds als een gebied dat door de Arabieren veroverd was en dat dus heroverd moest worden. De katholieke kroniekschrijvers bleven steeds schrijven over Hispania en nooit over al-Andalus.Het politieke doel van de koningen van Aragon was de hereniging van het antieke Spania en in hun ogen was het arabische al-Andalus een illegitieme staat.Hierdoor waren de relaties tussen de Omeyaden van al-Andalus en de vorsten van Asturias en van Castilla y Leon van bij de aanvang gespannen
Eeuwenlang werden periodes van relatieve rust gevolgd door periodes van conflicten en oorlogen tussen de katholieke vorsten en de Omeyaden.Tot de 10de eeuw waren de Spaanse katholieke koninkrijken de enige plaatsen in de wereld waar christenen en moslims elkaar ontmoeten.Eeuwenlang hebben zij geprobeerd om een grens vast te leggen tussen het katholieke Spanje en het arabische Spanje, maar dat is om vele redenen nooit gelukt.

’Het probleem van het Noorden’

Voor de Omeyaden van Córdoba vormden de kleine katholieke koninkrijken in het Noorden van Spanje tot in de 11de eeuw geen echt probleem.De Omeyaden spraken over ‘het probleem van het Noorden’, maar veel gewicht legden de katholieke koninkrijken niet in de weegschaal.De Arabieren hadden echter in de andere West-Europese landen ook vijanden en toen die allianties begonnen aan te gaan met de Spaanse katholieke koninkrijken zag de situatie er plots heel anders uit voor de Omeyaden.
Het idee van de Reconquista als een politiek programma dat erop gericht was de door de Arabieren bezette gebieden in Spanje te heroveren, ontstaat al onder de regering van Alfonso III el Magno (866-910). Voor deze herovering gebruikten de katholieken diverse strategieën. Een daarvan was de steun aan de rebellen, die actief waren in Arabisch Spanje en die om zeer uiteenlopende redenen gekant waren tegen de heerschappij van de Omeyaden. Er kwamen ook echte militaire campagnes tegen de Arabieren zodat het Emiraat van Córdoba uiteindelijk aan de katholieke koningen verzocht ambassadeurs uit te wisselen om op die manier oorlog te vermijden.
De aard van de relaties tussen de Arabieren en de katholieken uit het Noorden is zeer moeilijk in te schatten omdat er geen of nauwelijks bronnen voorhanden zijn.Vast staat dat de katholieken tot en met de 11de eeuw accepteerden dat de beschaving en de cultuur van al-Andalus geraffineerder en verfijnder was dan hun cultuur. Tot op het einde van de 11de eeuw was ook de militaire slagkracht van de Arabieren groter dan die van de katholieke koningen. De Omeyaden van al-Andalus beschouwden de katholieken als primitief, vuil (ze wasten zich hoogstens twee keer per jaar volgens de Arabische kroniekschrijver al-Bakri uit de 10de eeuw), moedig en niet bang voor de dood. Toch waren er huwelijken tussen de katholieken en de Omeyaden in een poging om de beide dynastieën aan elkaar te verbinden. De Frankische en de Carolingische auteurs uit die periode benadrukken steeds het bestaan van een soort ‘spaanse ziel’, die zowel de christenen als de moslims bezitten.

Wederzijdse culturele beïnvloeding

Dat er sprake was van een wederzijdse culturele beïnvloeding blijkt vooral uit de architectuur. Het mozarabismo is een bouwstijl waarin arabische en christelijke elementen aanwezig zijn en die men vooral terugvindt in kerken in het Noorden van Spanje. Hieruit blijkt dat de wederzijdse culturele beïnvloeding tussen de islam en het christendom wellicht veel intenser was dan algemeen wordt aangenomen. De arabieren en de katholieke elite in het Noorden wisselden regelmatig geschenken uit en daardoor kwamen ze in direct contact met de andere cultuur. In vele Spaanse en West-Europese kerken en kathedralen bevinden zich kunstvoorwerpen die geschonken zijn door de Omeyaden. Maar in al-Andalus heeft men nauwelijks kunstvoorwerpen gevonden die afkomstig waren uit de West-Europese landen. Tot de meest gewaardeerde geschenken van de Omeyaden behoorde bewerkt ivoor. Dit waren zeer waardevolle kunstvoorwerpen, die de Omeyaden gebruikten als relatiegeschenk.

Contact met antieke teksten

Vele antieke teksten die toen in West-Europa onbekend waren, waren vertaald in het Arabisch. De West-Europeanen maakten kennis met deze teksten via vertalingen van het Arabisch in het Latijn. Tussen de 8ste en de 11de eeuw was er een doorlopend contact tussen Arabische en West-Europese intellectuelen.
De ambassades van de West-Europese landen in al-Andalus en de ambassades van de Omeyaden waren dan ook centra van een continue culturele uitwisseling.Zo knoopte Abd al-Rahman III opnieuw diplomatieke contacten aan met Byzantium. In 948-49 ontving deze kalief keizer Constantinus VII, die hem een kopie van een manuscript schonk van Dioscorides, een Griekse medicus.
Poësie en literatuur stonden zeer hoog aangeschreven in al-Andalus.Naast een literatuur in klassiek Arabisch die gewaardeerd werd door de kaliefen en door de aristocratie, ontwikkelde zich ook een literatuur in de volkstaal, in het Latijn en in het Hebreeuws. Deze literatuur was en is echter in de rest van West-Europa nauwelijks bekend.
In al-Andalus werden talrijke wetenschappelijke werken gepubliceerd waarvoor de auteurs zich inspireerden op oudere Griekse, Indiase en Iraanse werken. Hun verhandelingen gingen vooral over de medische wetenschap, wiskunde, astronomie, plantkunde, etc...
Van in de 10de eeuw begint men Arabische werken in het Latijn te vertalen in het christelijk gebleven deel van Spanje. Dit gebeurde vooral in Catalonië waar zich talrijke emigranten uit al-Andalus vestigden. De culturele superioriteit van al-Andalus in vergelijking met de rest van West-Europa was toen evident.
Enkele Arabische uitvindingen vonden via al-Andalus ook hun weg naar de rest van West-Europa. Vanaf de 9de eeuw werden zijde en papier vanuit Córdoba geëxporteerd naar talrijke Europese landen. In de tweede helft van de 10de eeuw herontdekten de Europeanen via al-Andalus opnieuw de zonnewijzer.De Spaanse koning Alfonso X heeft in de 13de eeuw talrijke Arabische werken in het Latijn laten vertalen.

Arabische geneeskunde

De medische wetenschap van de Arabieren was het resultaat van hun eigen ervaringen op medisch vlak, van de antieke Griekse en Romeinse geneeskunde aangevuld met de medische wetenschap van de Perziërs en de Hindoes. De zuiver Arabische bijdrage bestaat vooral uit traditionele recepten, met een sterk religieus en magisch element. Zeer veel Arabische medische literatuur uit die tijd heeft te maken met farmacologie.
De Arabieren kenden ook de chirurgie, maar daarover zijn slechts weinig manuscripten tot ons gekomen. Om hun patiënten te verdoven gebruikten ze pijnstillers op basis van opium, hasj, bilzekruid en alruinwortel.Ze opereerden patiënten met cataract (grauwe staar), verwijderden amandelen en gezwellen, konden een tracheotomie (luchtpijpsnede) uitvoeren, verwijderden aambeien en fistels (pijpzweren), en ze konden ontwrichtingen en liesbreuken herstellen.

Tragisch einde

Het verdwijnen van al-Andalus, het Arabisch Spanje, heeft zeer verstrekkende gevolgen gehad, niet alleen voor Spanje maar voor heel West-Europa.Het Arabische Spanje werd vernietigd door de Katholieke Koningen, die een zeer conservatief, intolretant en autocratisch regime invoerden. Aan het vreedzaam samenleven van moslims, joden en katholieken werd een abrupt einde gemaakt door de inquisitie, een van de meest agressieve uitingen van een enggeestig en doctrinair katholicisme dat het Westen ooit gekend heeft. Vast staat dat de Katholieke Koningen een hoogstaande beschaving vernietigd hebben en er niets waardvols voor in de plaats hebben gebracht.

Lees ook:
Deel 1. De Arabische beschaving in West-Europa
Deel 2. al-Andalus, de luisterrijke bruid