2009: het herdenkingsjaar
van Joseph Haydn

Tweehonderd jaar na zijn dood wordt een groot herdenkingsjaar te ere van Joseph Haydn georganiseerd, met een rijk programma aan concerten, opera-uitvoeringen en tentoonstellingen op de plaatsen waar hij woonde en werkte.
Het startschot van het herdenkingsjaar werd gegeven door Nicolaus Harnoncourt die met zijn Concentus Musicus op 31 maart 2009 op het slot Esterhazy vier symfonieën bracht uit vier stadia uit Haydns’ leven. In de vele concerten op het Hayden Sakral Festival in Eisenstadt staat de religieuze muziek van de componist centraal.

Wenen eert Haydn tijdens zijn jubileumjaar met 1.500 manifestaties. In de eerste helft van het jaar werden 45 Haydnconcerten georganiseerd in de concertzaal van het Musikverein. Ook in het Wiener Konzerthaus worden veel Haydnconcerten georganiseerd en in het Theater an der Wien worden verschillende opera’s van Hayden opgevoerd.

De Wiener Sängerknaben voeren Haydens’ missen uit in de kapel van de Hofburg. In de barokke basiliek van Maria Treu, waar Haydn ooit zelf orgel speelde, staan 25 Haydenavonden op het menu.

De opera Il mondo della Luna vormt op 7 december 2009 de afsluiter van het Haydenjaar.
Surf voor meer info naar: www.wien.info

Een Bohemer met veel ambitie

Joseph Haydn werd geboren in het huidige Neder-Oostenrijkse Rohrau op 31 maart 1732 en hij overleed in Wenen op 31 mei 1809. Eigenlijk was Haydn een Bohemer. Bohemen was een regio die nu zo’n tweederden van het Tsjechisch grondgebied omvat. Het hertogdom Bohemen werd in de 11de eeuw een onderdeel van het Heilige Roomse Rijk en in 1526 kwam het toe aan de Habsburgers, maar het bleef een onafhankelijk koninkrijk. Na de Dertigjarige Oorlog werd Bohemen in 1627 een deel van Oostenrijk. Na de 1ste Wereldoorlog werd het een onderdeel van de nieuw gevormde staat Tsjecho-Slowakijke en na de opsplitsing van dit land in Tsjechië en Slowakije werd Bohemen dus een onderdeel van Tsjechië.

Joseph Haydn werd geboren in een tamelijk arme familie als tweede van twaalf kinderen. Zijn vader was wagenmaker en zijn moeder een huisvrouw. Zijn ouders waren muzikaal: zijn vader speelde harp en zijn moeder zong graag. In het gezin werd dan ook veel gemusiceerd en deze volksmuziek zou Joseph later nog van pas komen.
Toen hij vijf jaar oud was, nam zijn oom hem mee naar het stadje Hainburg waar hij naar school ging en muziekles kreeg. Op achtjarige leeftijd werd hij sopraan in het knapenkoor (de latere Wiener Sängerknaben) van de Stephansdom in Wenen. Daar bleef hij negen jaar, maar toen zijn stem veranderde moest hij zijn ontslag geven want hij weigerde zich te laten castreren en werd daarin gesteund door zijn vader. Hij had toen als besloten dat hij componist wou worden. Dit was tegen de zin van zijn ouders. Zijn moeder zag hem als een geestelijke en zijn vader droomde voor hem van een carrière als musicus.
Een vriend van zijn vader bood hem een zolderkamer aan te Wenen in het Michaelerhaus aan de Kohlmarkt in Wenen en Haydn hield zich aanvankelijk in het leven met losse baantjes zoals het meespelen in ensembles en het geven van muziekonderricht.
Hij begeleidde ook de zangeres Nicola Porpora en die bracht hem in contact met in die tijd bekende operacomponisten.
In 1755 kreeg Haydn eindelijk een vaste baan als kapelmeester aan het hof van graaf von Morzin uit Lukawitz. In 1761 werd deze kapel opgedoekt en moest hij uitkijken naar een andere betrekking.

De Esterházy’s

Die vond hij in Eisenstadt bij vorst Paul I Anton Esterházy. Deze werd een jaar later door zijn zoon Nicolas I Jozef opgevolgd. In Esterházy bleef Haydn 30 jaar, tot 1790, als kapelmeester en hofcomponist.
De Esterházy’s waren grote muziekliefhebbers en Haydn schreef er talrijke symfonieën, 24 opera’s (o.a. marionettenopera’s), wereldlijke cantates, kerkmuziek, divertimenti, concerten en menuetten.
De Esterhazy’ waren een oud, invloedrijk en zeer rijk geslacht uit Hongarije. De familie gaat terug tot in de 13de eeuw en heeft verschillende bekende militairen, staatslieden en mecenassen voortgebracht. De band van het geslacht met Joseph Hayden is de bekendste, maar ook de componist Franz Liszt werd geboren op hun landgoed.

Slot Esterhazy

De familie bezit slot Esterházy in Eisenstadt, de hoofdstad van de deelstaat Burgenland in Oostenrijk. Dit slot werd gebouwd in 1390 op de plaats van een veel ouder kasteel. Tussen 1663 en 1672 is het verbouwd onder de leiding van de Italiaanse architect Carlo Martino Corlone.
Nicolas Jozef Esterházy van Galántha werd geboren in Wenen op 18 december 1714 en hij overleed er op 28 september 1790. Prins Esterházy was veldmaarschalk in Oostenrijkse dienst. Hij studeerde in Wenen en in Leiden en blonk als militair uit in de Oostenrijkse Successieoorlog en in de Zevenjarige Oorlog. In 1762 werd hij kapitein van de Hongaarse lijfwacht van Maria Theresia, aartshertogin van Oostenrijk, koningin van Hongarije en Bohemen.Ze was gehuwd met Frans I Stefan en in die hoedanigheid keizerin van het Heilige Roomse Rijk van 1745 tot 1765. Ze gold als een van de meest invloedrijke en verlichte monarchen van het absolutistisch tijdperk.
Jozef II kende uit erkentelijkheid voor de militaire verdiensten van Nicolas de prinselijke titel - die voorheen aan het familiehoofd was voorbehouden - toe aan alle leden van het geslacht Esterházy.
Nicolas begon in 1763 aan de uitbreiding van het slot te Esterhàzy (nu Fortöd) in klassieke stijl, inclusief een concertzaal voor 400 personen. Hierdoor kreeg het slot de bijnaam ‘het Hongaarse Versailles’.

Europese bekendheid

Haydn heeft duidelijk profijt gehad van zijn geïsoleerde bestaan in Esterhazy. ‘Er was niemand in mijn omgeving om me af te leiden, dus moest ik wel origineel zijn,’ schreef hij.
Op het landelijk domein van Esterhazy bouwde Haydn aan een levenswerk dat het fundament zou gaan vormen van de Duitse klassieke muziek. Zijn toehoorders, de aristorcratische elite uit geheel Europa, verbreidden zijn roem over Europa en Amerika. Zijn erkenning in het buitenland culmineerde in de opdracht van de Londense concertagent J.P. Salomon om 12 speciaal voor dit doel te componeren symfonieën te komen dirigeren in Londen. Hij werd eredoctor van de universiteit van Oxford en oogstte een enorm succes in Engeland.
Haydn verbleef in Londen van 1791 tot 1792 en van 1794 tot 1795 en componeerde er de laatste van zijn 106 symfonieën. De symfonieën die hij in Engeland componeerde zijn tevens zijn bekendste.
In 1795 keerde hij definitief terug naar Wenen. Tot aan zijn dood in 1809 schreef hij vooral religieuze muziek, vele missen en de oratoria Die Schöpfung (De Schepping) en Die Jahreszeiten (De Jaargetijden).
Haydn had geen geluk in de liefde. Hij huwde met Maria Anna Keller terwijl hij in feite verliefd was op haar zuster. Het was echter geen goede relatie en het echtpaar kreeg geen kinderen.
Het staat vast dat Haydn hield van diverse andere vrouwen. Zijn grote liefde was misschien wel het Italiaanse zangeresje Luigia Polzelli, die 19 was toen de 47-jarige Haydn haar leerde kennen. Hun verhouding eindigde merkwaardig genoeg kort na de dood van zijn wettige echtgenote Maria.

Haydn en Spanje

Haydn had een zekere, zij het erg losse, band met Spanje. Hij had een grote invloed op de Catalaanse componist Carlos Baguer (1768-1808) en bovendien onderhield hij een regelmatige correspondentie met Luigi Boccherini. Deze laatste was Italiaan van geboorte maar hij wordt toch beschouwd als een Spaans virtuoos celist en componist. Boccherini was in dienst van Don Luis, de broer van de Spaanse koning. Hij verkeerde dus als componist in dezelfde positie als Haydn: hij was in dienst bij een adellijke heer.

Haydn componeerde het werk ‘Die sieben letzen Wörter unseres Erlösers am Kreuze’ (Septem verba Christi in cruce, De zeven laatste woorden van Christus aan het Kruis), in opdracht van de kerk van Santa Cuerva in Cádiz. Haydn beschouwde deze compositie als ‘het beste van mijn werken’.
In Cádiz was het de traditie dat de priester tijdens de vastenweek volgens een goed geordend ritueel ‘de zeven laatste woorden van Christus aan het Kruis’ (eigenlijk gaat het om 7 zinnen) uitsprak om daar vervolgens over te preken.
Haydn schreef zelf over dit ritueel: ‘De muren, ramen en pilaren van de kerk waren in zwart gedrapeerd, met een grote lamp in het midden.Om 12.00 uur ‘s middags werden de deuren gesloten en begon de muziek. Na een toepasselijke prelude beklom de bisschop het spreekgestoelte, sprak een van de 7 woorden uit en gaf er een verhandeling over. Daarna kwam hij naar beneden en boog diep voor het altaar. Het orkest speelde iedere keer aan het eind van de preek. Ik moest met deze situatie rekening houden in mijn muziek.’
De extreme dynamiek in ‘De zeven laatste woorden van Christus aan het Kruis’ (Terremoto, aardbeving), fff (fortisissimo: zo luid mogelijk) was op dat moment nog niet voorgekomen in de 18de eeuwse partituren en werd hier voor het eerst door Hayden gebruikt.
’De zeven laatste woorden van Christus aan het Kruis’ is een spirituele bespiegeling, puur instrumentaal, die bestaat uit 7 scènes uit het passieverhaal, gevolgd door een levendige evocatie van de dood van Christus met de grond die beefde en het fronton van de tempel van Jeruzalem die in tweeën splitste.
Het stuk werd onmiddellijk populair in heel Europa. Haydn, die naast een begenadigd componist ook een uitstekend zakenman was, maakte er algauw verscheidene arrangementen van of liet ze maken voor strijkkwartet, pianoforte en voor koor en orkest.
De zeven woorden worden met een gezond gevoel voor drama gebracht, maar de geest van de 18de eeuw blijft primeren. De muziek klinkt zalvend en drukt een groot gevoel van erbarmen uit in plaats van barokke uitbundigheid. Zelfs de hobo’s, traditioneel een instrument om smart mee uit te brengen, klinken hier zachtaardig en berustend.

Laatste werken

Op het einde van zijn leven was Hayden een rijk man en componeerde hij voor het nageslacht. Dat blijkt vooral uit ‘Die Schöpfung’ (De Schepping), een oratorium dat ontstond uit zijn liefde voor de natuur en voor de jacht en de visvangst. In het oratorium ‘Die Jahreszeiten’ (De Jaargetijden) buigt hij zich over de vraag naar de zin van het leven en het doel van de mensheid. Het is een geslaagde poging om het sublieme om te zetten in muziek.

Nu hij een erg bemiddeld man was en niet meer afhankelijk van de aristocratie, begon Haydn langzamer te componeren. Hij werkte niet meer tegen een bepaalde deadline, maar componeerde in zijn eigen tempo. Hiermee zette hij de trend voor de jongere componisten zoals Beethoven, die volledig onafhankelijk waren van de aristocratie.

Enorme invloed op de muziekgeschiedenis

De invloed van Haydn op de westerse muziekgeschiedenis kan moeilijk overschat worden. Tot op vandaag schrijven componisten symfonieën en strijkkwartetten met zijn werk op de achtergrond.
De 19de eeuw hield niet van Haydn en dat was het directe gevolg van de anti-classicistische houding van die tijd. ‘Papa Haydn’ was voor de componisten en de muziekliefhebbers uit de 19de eeuw geen ‘uitvinder’ en zeker geen ‘vernieuwer’ meer, hij was in tegendeel synoniem voor oudbollige, truttige muziek.
Het neo-classicisme (Strawinsky was een neo-classicist en een Haydn-fanaat) heeft Haydn echter herontdekt. Pas nu is het mogelijk om inzicht te krijgen in de unieke omvang en betekenis van Haydn’s werk.
Haydn heeft enorm veel gecomponeerd en veel van zijn muziek is tot op heden niet gepubliceerd en daardoor relatief onbekend. Zijn opera’s waren nooit een echt succes. Maar zijn klassieke stijl van componeren legde de basis voor het werk van latere componisten zoals Mozart en Beethoven. Mozart noemde hem weliswaar gekscherend ‘papa Haydn’, maar had terzelfdertijd toch zeer veel respect voor hem en voor zijn muziek.
Haydn wordt met recht de ‘vader’ van de symfonie en van het strijkkwartet genoemd. Hij was een groot orchestrator, de schepper van de moderne klaviermuziek, van de symfonie, het strijkkwartet en van het pianotrio.

Nieuwe uitgaven

Ter gelegenheid van de 200ste verjaardag van het overlijden van Haydn brengt NAXOS, het bekendste label op het vlak van de klassieke muziek, box sets uit van zijn Complete Piano Sonates (10 cd’s), Alle strijkkwartetten (25 cd’s), Alle symfonieën (34 cd’s)en Alle concerti (6 cd’s) op de markt.

Beluister enkele van zijn werken via onze site

Sinfonía 26 (Adagio) - Orquesta de Extremadura (3:06)
Sinfonia concertante, Barenboim - Madrid, Plaza Mayor (10:07)
Symphony No. 100 (1:00)
London Symphony No. 101 in D Major "the Clock" (8:19)
Symphony No. 104 Adagio, Allegro (8:42)
London Symphony No. 94 in G Major "Surprise" (6:38)