Kerstmis wordt beschouwd als een van de belangrijkste christelijke feesten. Maar dit klopt helemaal niet: kerstmis is de ‘verchristelijking’ van de saturnaliën en van de viering van de geboorte van de god Mithras op 25 december.
De saturnaliën
Tijdens de late koningstijd (800-500 voor Christus) werd in Rome een feest ingericht ter ere van de god Saturnus: de saturnaliën.
Volgens de mythologie was Saturnus ooit koning van Italië. Hij kwam per schip aan en zette voet aan wal in het koninkrijk van Janus. Van Janus werd verteld dat hij twee gezichten had en dat hij met het ene naar de toekomst keek en met het andere naar het verleden.
Saturnus werd gastvrij ontvangen door Janus en hij bracht diens onderdanen de kunst van de landbouw bij. Ook leerde hij het volk van Janus de schrift kennen en voerde hij het gebruik van munten in. Uit dankbaarheid stelde Janus aan Saturnus voor om zijn koninkrijk samen te regeren. De periode onder Saturnus en Janus werd ‘de gouden jaren’ genoemd.
Hier kwam een einde aan toen Saturnus plotseling verdwenen was. Janus was ervan overtuigd dat de goden hierbij betrokken waren en hij nam maatregelen om Saturnus eer te bewijzen. Hij bouwde een altaar ter ere van Saturnus en voerde een aantal rituelen in die hij de Saturnalia noemde.
Het saturnaliënfeest werd in Rome gehouden om Saturnus eer te bewijzen en ook om het einde van het landbouwjaar te vieren. Familie, vrienden en kennissen gaven geschenken aan elkaar en traditioneel waren dat kaarsen, maskers of poppen. De huizen werden versierd met groene bomen, met bloemenslingers en met lichtjes.
Het feest begon met de kreet ‘Jo Saturnalia’ en er waren maskerades, straatoptochten, feestelijke maaltijden.
De Saturnaliën waren een van de opmerkelijkste en populairste religieuze feesten in het Romeinse Rijk. Het hele sociale leven lag stil tijdens de saturnaliën en de slaven konden op gelijke voet met hun meesters feest vieren en werden zelfs door hen bediend.
De saturnaliën was een tijd van vriendschap en van feesten voor de Romeinen maar de strenge eerste Christenen ergerden zich daaraan. De bisschoppen wilden een plechtig, ingetogen feest om de geboorte van Christus te vieren en verboden de Saturnalia.
De Saturnalia bleven echter ongestoord verder bestaan, zelfs bij de Romeinen die tot het christendom bekeerd waren, maar dat waren er, in tegenstelling tot wat de kerkelijke geschiedschrijving ons wil doen geloven, zeer weinig. Uiteindelijk besloten de bisschoppen van de Saturnalia dan maar het kerstfeest te maken. Ze namen alle elementen van de saturnalia over en kerstmis werd het feest van de vreugde, de vriendschap (‘vrede aan alle mensen van goede wil’) en het werd gevierd met feestmaaltijden, lichtjes en met de uitwisseling van geschenken.
Jezus Christus is waarschijnlijk geïnspireerd op Mitras
Op 25 december werd er in de oudheid niet alleen feest gevierd in Rome maar ook in Perzië: het was het feest van de god Mithras en het mithraïsme was in het begin van onze jaartelling de grootste rivaal van het vroege christendom. Het mithraïsme was populair bij de Romeinse soldaten die Mithras ook Sol Invictus (de Onoverwinnelijke Zon) noemden. De mithras cultus werd gekenmerkt door mystieke vormen van astrologie en de aanhangers maakten gebruik van onderaardse ruimten gevuld met wierook als lokalen voor hun diensten en het hield initiatierites om nieuwe volgelingen in te wijden in de geheimen van de leer. Het hoofddeksel van Mithras werd door de Romeinen een mitra of een mijter genoemd.
Mithras betekent ‘hij die de overeenkomst tot stand brengt’. Mithras overwon de machten van dood en duisternis die de wereld beheersten en bleef als Sol Invictus het aardse leven bestralen en beschermen.
De figuur van Jezus Christus lijkt inderdaad op Mithras geïnspireerd: Mithras werd, net zoals Jezus, op 25 december geboren uit een maagdelijke moeder en hij was de zoon van god. Hij had 12 discipelen en na een laatste avondmaal overleed hij en werd hij in een graf in de rotsen gelegd. Drie dagen daarna herrees hij uit de dood.
Merkwaardig genoeg is 25 december ook de geboortedag van Osiris, Adonis en van Dionysos.
Tal van mythen doorprikt
Al eeuwenlang cultiveert de Katholieke Kerk een aantal mythen in verband met het ontstaan van het christendom die niets met de realiteit te maken hebben. Het christendom is een typische syncretische godsdienst, het is een poging om tegengestelde of uiteenlopende geloven tot één geheel te verenigen.
De mythe van het kerstfeest als een oorspronkelijk christelijk feest is maar een van de vele myten van de Katholieke Kerk. De vraag of Jezus Christus ooit echt bestaan heeft, wordt door de hedendaagse geschiedschrijving nog slechts zelden betwijfeld. Wel wordt meer en meer in vraag gesteld of wat we over hem te weten komen via de evangelieën wel strookt met de werkelijkheid. Anders geformuleerd: de wetenschap vraagt zich momenteel af in hoeverre het Nieuw Testament een verzinsel is van de eerste bischoppen of zelfs een bewuste vervalsing van de echte feiten.
De ongekend hevige reactie van het Vaticaan op de publicatie van ‘The Da Vinci Code’ door Dan Brown lijkt beslist in die richting te wijzen. Brown suggereert immers dat wat ook de waarheid omtrent de persoon van Jezus Christus is, het zeker niet is wat ons al eeuwenlang door de Katholieke Kerk wordt voorgehouden. Deze stelling lijkt sinds de tweede helft van de 20ste eeuw meer een meer te kloppen.
De gevolgen hiervan zijn nauwelijks te overzien want het Nieuwe Testament is de basis van alle hedendaagse vormen van het christendom.
Herwig Waterschoot
