Schrijf u in op onze nieuwsflash
e-mailadres:


twitter
Spanje anders bekeken
Vlaamse strips en de Spaanse Zwarte Legende
door Lieve Behiels (Lessius K.U. Leuven)
Stereotiepen over volkeren en culturen kunnen eeuwenlang blijven bestaan. Voor Spanje wordt dit geheel van negatieve stereotiepen omschreven als de Zwarte Legende. Met de Zwarte Legende bedoelt men het Spanje van de Inquisitie, van de onwetendheid het fanatisme en de onmogelijkheid om zich aan te passen aan de cultuur van de beschaafde Europese landen. De Spanjaarden worden afgeschilderd als hoogmoedig, opschepperig, wreed, despotisch, streng en fanatiek. De Zwarte Legende ontstaat in de 16de eeuw tijdens de Opstand van de Republiek.

In de Vlaamse strips die verschenen tussen 1948 en 2000 is de Zwarte Legende nog steeds sterk aanwezig vooral in de Suske- en Wiskestrips van Willy Vandersteen.

Op 16 september 1948 publiceerde Vandersteen 'Het Spaanse Spook'. Door de toverkracht van het spook bevinden Lambik, Suske en Wiske zich vier eeuwen geledenp een boerenbruiloft in Brabant dat op dat ogenblik bezet is door de Spanjaarden. De Spaanse personages in dit album zijn allemaal militairen die omschreven worden als 'Spanjolen'.

De karakterisering van de hertog van Alba is vergelijkbaar met die in de Belgische geschiedenisboeken uit de 19de en uit het begin van de 20ste eeuw. 'De hertog liet duizenden galgen en brandstapels oprichten voor wie zijn belastingen niet betaalde,' zo luidt het in de strip.

Tussen 1951 en september 1953 verscheen van Willy Vandersteen in het weekblad Kuifje 'De geschiedenis van Tijl Uilenspiegel' een strip die gebaseerd is op het boek van Charles de Coster (La Légende et les Aventures héroïques, joyeuses et glorieuses d’Ulenspiegel et de Lamme Goedzak au pays de Flandres et ailleurs). In de versie van Vandersteen speelt het nationalisme een grote rol in het verhaal. Het religieuze element, dat toch een zeer grote rol speelde in het conflict tussen de Republiek en Filips II, komt niet aan bod. Het eerste beeldplaatje bevat de volgende tekst: 'XVIde Eeuw. Het woeligste tijdvak van de Nederlanden. Filips II, de koning van Spanje, heerst over de Lage Landen als een dwingeland. Onder prins Willem van Oranje, bijgenaamd De Zwijger, strijden de geuzen voor de herovering van de vrijheid.'
Willem van Oranje wordt voorgesteld als de ideale vrijheidsstrijder die het opneemt tegen het machtige Spanje. De Vlamingen zijn de 'goeden', de Spanjaarden de 'slechten'.

Ook Bob de Moor (1925-1992) publiceerde strips over deze periode, nl, 'De spionnen van de koningin' en 'De onoverwinnelijke Armada', die gepubliceerd werden in 1978 en 1980. De jonge Cori en zijn vriend Harm zijn Nederlandse spionnen in dienst van de koningin van Engeland. Na vele avonturen slaagt Cori erin Francis Drake, de kapitein van de kapers, op de hoogte te brengen van de plannen van Filips II om Engeland te veroveren. Hierdoor kan de koningin de Armada verslaan.
De historische personages worden bij De Moor sterker getypeerd dan bij Vandersteen maar ook hier zijn 'de Spanjaarden' weer de vijand. Sommige Spanjaarden worden omschreven als religieuze fanatici, maar de Spaanse commandanten zijn 'ernstig', 'trots', 'edel', 'arrogant', 'genereus' en 'moedig'.
Omdat de karakterisering van de Spanjaarden bij Bob de Moor evenwichtiger en minder karikaturaal is dan die bij Vandersteen werd de strip van De Moor in 1991 in het Spaans gepubliceerd. De meeste strips van Vandersteen waar Spanjaarden in voorkomen zijn nooit in het Spaans vertaald.

Opnieuw Vandersteen

Vanaf 1972 wordt de serie 'Suske en Wiske' vooral gemaakt door Paul Geerts, maar de albums werden uitgebracht onder de naam Willy Vandersteen tot aan zijn dood.

N.a.v. het Rubensjaar in 1977 publiceerde Geerts 'De raap van Rubens' waarin Lambik een leerling van de meester is. Het enige Spaanse personnage is de aartshertogin Isabel Clara Eugenia. Zij wordt voorgesteld als een vriendelijke en vredelievende vrouw. Zo leeft haar herinnering inderdaad verder in de Vlaamse folklore.

In 2000 publiceert Paul Geerts als scenarist en tekenaar 'Jeanne Panne'. In dit album wordt een concrete gebeurtenis uit de oorlog in Vlaanderen beschreven, nl. de Slag bij Nieuwpoort in 1600. Ondanks het feit dat Lambik vindt dat de overwinning naar de Spanjaarden moet gaan en dankzij de steunvan de heks Jeanne Panne winnen de troepen van prins Maurits van Nassau de veldslag. Het is een onpretentieus verhaaltje waarin geen enkele Spanjaard echt gekarakteriseerd wordt.

De geuzen

In 1985 begint Willy Vandersteen met de serie 'De Geuzen' waarvoor hij zelf de scripts en de tekeningen leverde. In totaal verschenen er 10 albums in de serie. Hij inspireerde zich voor zijn serie op de Tachtigjarige Oorlog, Pieter Breugel en op het boek van Charles de Coster. De Noordelijke provincies krijgen in deze serie wel een belangrijker rol toebedeeld dan vroeger.

Willem van Oranje en de hertog van Alba worden ongeveer op een identieke wijze gekarakteriseerd als in het vroegere werk van Willy Vandersteen. De Spaanse soldaten worden voorgesteld als tamelijk dom, als lanterfanters, hoffelijk tegenover vrouwen n steeds bereid om een zuippartij te organiseren.
Wel is in deze serie de relatie tussen Vlamingen en Spanjaarden niet meer zo rechtlijnig als vroeger. Er komen Vlamingen in voor die nauw samenwerken met de Spanjaarden en Vlaamse dubbelspionnen..

Conclusie

De strips van Willy Vandersteen waren in hoofdzaak als ontspanning bedoeld. Ze hebben dan ook zeer weinig te maken met de historische realiteit. De visie van Willy Vandersteen op de geschiedenis van de 16de en de 17de eeuw wordt volledig bepaald door de nationalistische, Belgische geschiedenisboekjes die toen gebruikt werden in het onderwijs en die gekenmerkt werden door de verheerlijking van de Belgische eenheidsstaat. In deze visie werd Vlaanderen onderdrukt door Spanje en wilden de Vlamingen het juk van de Spaanse overheersers afwerpen. De hertog van Alba is het symbool van het Spaanse nationalisme en van de wreedheid.

Bob de Moor wil ook op de eerste plaats ontspanningslectuurrengen. Hij heeft bovendien een didactische bedoeling: hij wil een waarheidsgetrouw beeld schetsen van de zeeslagen tussen de Engelsen en de Spanjaarden.

Hoewel deze strips elke historische grondslag missen, hebben ze toch het beeld bepaald dat veel Vlamingen en Nederlanders nog steeds hebben over deze periode. Het is een ouderwetse en door het historisch onderzoek volledig achterhaalde visie, nationalistisch en extreem gesimplificeerd. Ze bevestigen stuk voor stuk de zogenaamde 'Zwarte Legende.'

Deze bijdrage is afkomstig uit het boek ‘Encuentros de ayer y reencuentros de hoy’ een uitgave van Academia Press. Surf voor meer informatie over deze uitgeverij naar: www.academiapress.be

Vertaling en bewerking: Herwig Waterschoot.

 

Lees ook: